Пайдалы кеміргіштер: зиян емес, көмек келтіретіндер

Кеміргіштер — сүтқоректілердің ең үлкен отряды, онда 2200-ден астам түр бар. Бұл — планетадағы белгілі сүтқоректілер түрлерінің шамамен 40 пайызы. Олардың көпшілігінің адамға және оның сұр егеуқұйрық пен үй тышқанымен мәселелеріне еш қатысы жоқ. Бұл түрлердің көбі экожүйелерде маңызды рөл атқарады, ал кейбірі — адамға тікелей көмектеседі. Бірнеше мысал.

Құндыздар: ландшафт инженерлері

Құндыздар — Солтүстік жарты шардың ең ірі кеміргіштері (канада құндызы және кәдімгі құндыз). Олар бұлақтар мен шағын өзендерде бөгеттер салып, тоғандар жасайды. Бұл процесс айналадағы ландшафтты түбегейлі өзгертеді.

Бөгет суды ұстап қалады, батпақты жер пайда болады. Өсімдік жамылғысы өзгереді — талдар, қияқ, қоға пайда болады. Балықтарға, амфибияларға, су құстарына мекен орта түзіледі. Жағалаулардың эрозиясы баяулайды, өзен ағыны реттеледі.

ХХ ғасырда құндыздар Еуропа мен Азияның көп бөлігінде тері мен кастореум (құндыз ағыны) үшін жойылып кете жаздады. Қазіргі Ресей мен Қазақстанда олардың популяциясы қорғау шаралары арқасында қалпына келді. ШҚО аумағында кәдімгі құндыз өзендер бойымен кездеседі, әрі оның қызметі — жергілікті экожүйелердің маңызды элементі.

Суырлар: топырақ қопсытқыштары

Суырлар тереңдігі бірнеше метрге, ұзындығы ондаған метрге жететін күрделі ін жүйелерін қазады. Дала экожүйесінде бұл мынаны білдіреді:

• Топырақты үлкен тереңдікте араластыру және аэрациялау
• Микрорельеф қалыптастыру («суыр төмпешіктері»)
• Топырақты нәжіспен тыңайту
• Басқа түрлерге баспана жасау (түлкілер, борсықтар, кірпілер, ұсақ құстар мен кеміргіштер тастап кеткен суыр інін мекендейді)

Қазақстанда суырлар — дала аймағындағы дала суыры (Marmota bobak) және Алтай мен Тянь-Шаньдегі сұр суыр (Marmota baibacina). Олар — ШҚО даласының дәстүрлі тұрғындары әрі дала экожүйесінің маңызды қатысушылары.

Тиіндер: ағаш таратушылар

Тиіндер қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты ағаштардың тұқымдарымен қоректенеді. Жинаған жаңғақ пен бүрлердің бір бөлігін «қор үшін» жасырады — жерге көмеді, қуыстарға салады, бірнеше жерге бөледі. Бұл қордың айтарлықтай бөлігі кейін табылмай, өніп шығады.

Осылай тиіндер тұқым таратушы қызметін атқарады — оларды жаңа жерлерге, кейде аналық ағаштан жүздеген метр жерге апарады. Тиіндер мен ұқсас кеміргіштер болмаса, көптеген орман ағаштары осыншалықты тиімді таралмас еді.

Қазақстанның тайга және таулы-орманды аймағында кәдімгі тиін — кедр, қарағай және шырша ормандарын қалпына келтіруге көмектесетін кәдімгі түр.

Дала тышқандары: қоректік тізбектің негізі

Бұлар адамға қызмет көрсету мағынасында «пайдалы» дегеннен гөрі, функционалды қажетті түрлер. Дала тышқандары, орман тышқандары, тоқалтістер — қоңыржай белдеудің құрлық экожүйелерінің көпшілігіндегі қоректік тізбектің негізі. Олармен қоректенеді:

• Жыртқыш құстар (үкі, жапалақ, қаршыға, тышқанши, күйкентай)
• Түлкілер, күзендер, ақкістер, борсықтар
• Улы емес жыландар (сарыжылан, сужылан) және улы жыландар (оқ жылан)
• Кейбір ірі құстар (тырна, дегелек, құтан)

Экожүйеден ұсақ кеміргіштерді алып тастаса, қоректік пирамиданың үлкен бөлігі құлайды. Сондықтан табиғи аумақтарда (мысалы, ұлттық парктерде) оларды белсенді азайтпайды — керісінше, популяция тығыздығын сақтайды.

Зертханалық тышқан: ХХ–ХХІ ғасыр медицинасы

«Пайдалы кеміргіштер» арасында зертханалық тышқан Mus musculus — біздің үй тышқанымыздың жақын туысы — ерекше орын алады. ХХ ғасырдың басынан бері ол биомедициналық зерттеулердің басты модельдік организміне айналды. Зертханалық тышқандарда:

• Көптеген аурулардың патогенезін зерттейді (қатерлі ісік, қант диабеті, жүрек аурулары, инфекциялар)
• Жаңа дәрілер мен вакциналарды сынайды
• Иммунитетті, генетиканы, нейроғылымдарды зерттейді
• Адамның генетикалық ауруларының модельдерін жасайды (нокаут-тышқандар)

Қазіргі вакциналардың, антибиотиктердің, ісікке қарсы препараттардың көп бөлігі тышқан модельдері сатысынан өтті. Зертханалық тышқансыз ХХ және ХХІ ғасыр медицинасы басқаша әрі кедейлеу болар еді.

Синантроп кеміргіштердің парадоксы

Үй тышқаны мен сұр егеуқұйрық — көпшіліктің санасында «кеміргіштерді» бейнелейтін екі түр. Шын мәнінде бұл — адам жанында өмір сүруге эволюциялық бейімделген тар, өте мамандандырылған топ. Олардың ең жақын жабайы туыстары (дала және орман тышқандары, жабайы егеуқұйрықтар) адаммен араласпайды әрі мәселе тудырмайды.

Қалалық синантроп кеміргіштермен біз нақ күресеміз — өйткені олар үйлерімізде санитарлық мәселе тудырады. Бірақ мұнда жертөледегі нақты сұр егеуқұйрықпен күрес — бұл жалпы «кеміргіштермен» күрес емес екенін түсіну керек. Қазіргі дератизация нақты синантроп түрді жойып, табиғи экожүйелердің қалған кеміргіштеріне тимеу үшін дәл қорғалған түрдегі жем станцияларын пайдаланады.