Қолайлы кеміргіштер: зиян келтірмейтін, көмектесетін
«Кеміргіш» сөзі көпшілік санада «зиян» дегенді білдіреді. Алайда табиғаттағы кеміргіштердің көпшілігі экожүйенің пайдалы қатысушылары болып табылады, ал оларсыз ормандар мен қызықтар толығымен басқа көрінер еді.
Грызуны — ең үлкен сүтқоректілер тобы, онда 2200-ден астам түр бар. Бұл жер шарындағы барлық белгілі сүтқоректілердің шамамен 40 пайызын құрайды. Олардың көбісі адамға және оның сірке крысымен, үй тышқанына қатысты мәселелеріне ешқандай байланысы жоқ. Бұл түрлердің көпшілігі экожүйелерде маңызды рөл атқарады, ал кейбірі тікелей адамға көмектеседі. Бірнеше мысал.
Бобры: инженерлер ландшафт
Бобры — ең үлкен жануарлар Солтүстік жарты шардағы (қазақ бобры және канадалық бобры). Олар өзендер мен кішкентай өзендерде бөгеттерді құрастырады, су ағысын тоқтатады. Бұл процесс ландшафтты түбегейлі өзгертеді.
Бөгет суны тоқтатады, сулы аймақ пайда болады. Өсімдіктер өзгеріп, ів, осока, рогоз өседі. Бұл аймақ балықтар, амфибиялар, су ұшаушы құстар үшін мекен болып шығады. Құбырлық эрозия баяулайды, өзен ағысы реттеледі.
XX ғасырда бобры Еуропаның және Азияның көп бөлігінде май мен кастореума (бобровой струи) үшін практикалық түрде жойылды. Қазіргі Ресей мен Қазақстанда олардың популяциясы қорғау шаралары арқасында қалпына келді. ВКО аумағында бобры өзендерде кездеседі, және олардың қызметі жергілікті экожүйелердің маңызды элементі болып табылады.
Сурки: рыхлители почвы
Сурки роют сложные системы нор глубиной до нескольких метров и протяжённостью до десятков метров. В степной экосистеме бұл мынаны білдіреді:
- Перемешивание и аэрация почвы на больших глубинах
- Формирование микрорельефа («сурчиные холмики»)
- Удобрение почвы экскрементами
- Создание убежищ для других видов (лисы, барсуки, ежи, мелкие птицы и грызуны заселяют брошенные сурчиные норы)
Қазақстанда сурки — бұл сурок-байбак (Marmota bobak) стептік аймақта және серый сурок (Marmota baibacina) Алтаеде және Тянь-Шанеде. Олар ВКО стептерінің дәстүрлі тұрғындары және стептік экожүйенің маңызды қатысушылары.
Белки: распространители деревьев
Белки питаются семенами хвойных және кең жапырақты ағаштар. Жиналған жаңғақтар мен шишкалардың бір бөлігі олар «запас» ретінде сақтайды — жерге егіп, дуптарға орналастырады, бірнеше жерлерде ұсақтайды. Бұл запастардың өте үлкен бөлігі кейін табылмай, өседі.
Осылайша белкілер семендерді тарату функциясын орындайды — оларды жаңа орындарға тасымалдайды, кейде ата-аналық ағаштан жүздеген метр қашықтықта. Белкілер мен ұқсас грызундарсыз көптеген орман ағаштары осындай тиімді түрде тарала алмайтын еді.
Қазақстанның таёждық және таулы-орман аймағында белка обыкновенная — қарапайым түр, кедр, сосна және елге ағаштарды қалпына келтіруге көмектеседі.
Полевые мыши: негізі тағам тізбегі
Бұл адамға қызмет көрсету тұрғысынан «пайдалы» емес, керісінше функционалды түрде қажет түрлер. Полевые мыши, лесные мыши, полёвки — бұл орташа аймақтың жергілікті экожүйелеріндегі тағам тізбегінің негізі. Олар келесі жануарлармен қоректенеді:
- Құтқарушы құстар (сова, сипуха, ястреб, канюк, пустельга)
- Қызылқұмыр, ласки, горностаи, барсуки
- Змеи неядовитые (полоз, уж) және ядовитые (гадюки)
- Кейбір ірі құстар (журавль, аист, цапля)
Егер экожүйеден кішкентай грызундарды алып тастаған жағдайда, тағам пирамидасының үлкен бөлігі құлап түседі. Сондықтан табиғи территорияларда (мысалы, ұлттық парктерде) оларды белсенді түрде азайту емес, керісінше, популяция тығыздығын қолдайды.
Лабораторлық тышқан: медицина XX–XXI ғасыр
«Қолайлы кеміргіштер» арасында лабораторлық тышқан Mus musculus – біздің үйіміздің жақын туысы ерекше орын алады. XX ғасыр басынан бері ол биомедициналық зерттеулердің негізгі үлгі организміне айналды. Лабораторлық тышқандарда:
- Көптеген аурулардың патогенезі зерттеледі (рақ, диабет, жүрек аурулары, инфекциялар)
- Жаңа дәрі-дәрмектер мен вакциналар сынақтан өтеді
- Иммунитет, генетика, нейроғылымдар зерттеледі
- Адамның генетикалық ауруларының модельдері жасалады (нокаут‑тщан)
Қазіргі заманғы вакциналардың, антибиотиктердің, протеже қарсы препараттардың көпшілігі тышқандар модельдері арқылы өтіп барады. Лабораторлық тышқансыз XX және XXI ғасыр медицинасы басқа және әлсіз болар еді.
Парадокс синантропных грызунов
Домовая мышь және серая крыса — бұл екі түр, олар кеңінен «грызун» деп саналады. Шын мәнінде, бұл өте арнайы, шектеулі топ, эволюциялық тұрғыдан адамға жақын өмір сүруге бейімделген. Олардың ең жақын қалыс туысқандары (полялық және ормандық тышқандар, қалыс крысы) адаммен байланысқа келмейді және проблемаларды тудырмайды.
Қалалық синантроптық грызундармен біз нақты күресіп жатырмыз — өйткені олар біздің үйімізде санитарлық мәселелер туғызады. Бірақ бұл жерде нақты серая крысаға қарсы күрес — бұл «грызундар»мен жалпы күрес емес. Современная дератизация арнайы қорғалған формадағы приманочные станции пайдаланады, тек нақты синантроптық түрді жою үшін, басқа табиғи экожүйедегі грызундарды зақымдамау мақсатында.
